نقدی بر مفهوم ابتذال شر

در واقع مفهوم «ابتذال شر» نزد هانا آرنت، نه یک داوری روان‌شناختی است و نه کوششی برای تبرئه‌ی جنایتکاران؛بلکه هشداری است درباره‌ی خطری که در دل عادی‌ترین مناسبات انسانی پنهان است. آرنت در مواجهه با آدولف آیشمن، یکی از عاملین اصلی هولوکاست، انتظار دیدن هیولایی سنگدل داشت؛

اما با انسانی روبه‌رو شد میان مایه، مطیع ، بی تأمل و تهی از عمق فکری.نه نفرتی عمیق داشت، نه ایدئولوژی‌ای پیچیده؛ تنها زبانی کلیشه‌ای، ذهنی اداری و وجدانی معلق.

از دیدگاه آرنت ابتذال شر دارای ویژگی‌های ذیل می‌باشد. این موارد عبارت است از؛

۱ـ شر بدون عمق

در نگاه هانا آرنت، شرِ مدرن نه آن دیوی است که از ژرفای تاریکی سر برآورد و نه نیرویی ریشه‌دار و شورشی که از اعماق وجود بجوشد. این شر «رادیکال» نیست؛ ریشه در خاک نمی‌دواند و در ژرفا مأوا نمی‌گیرد، بلکه بر سطح زندگی می‌لغزد؛ سطحی، تکرارشونده و ماشینی، چون حرکتی که بی‌تفکر تکرار می‌شود و از بس عادی است، دیده نمی‌شود. این شر، از اندیشیدن عاجز نیست؛ توان تفکر از او ستانده نشده است، بلکه خود آگاهانه یا از سرِ عادت، از اندیشیدن سر باز می‌زند. امتناع می‌کند از مکث، از پرسش، از آن لحظه‌ی خطرناک تأمل که می‌تواند فرمان را به چالش بکشد و وجدان را بیدار کند. درست در همین امتناع است که شر، نه هیولایی مهیب، بلکه خطری فراگیر می‌شود؛ خطری که بی‌ریشه است، اما همه‌جا می‌روید؛ بی‌عمق است، اما می‌تواند سرزمینی یا جمعیتی را بپوشاند. شرِ مبتذل، نه از فقدان عقل، بلکه از تعطیلی آن زاده می‌شود؛ و فاجعه، آنگاه رخ می‌دهد که انسان به جای اندیشیدن، تنها اطاعت می‌کند.

۲ـ تعلیق اندیشه و مرگ مسئولیت

ابتذال شر آنگاه رخ می‌نماید که انسان، تیغ داوری اخلاقی را از دست خویش فرو می‌نهد و آن را به دست قانون، ساختار، یا آیینی بی‌چهره می‌سپارد. در این لحظه، مسئولیت از شانه‌ی فرد به دوش نظام‌ها و ایدئولوژی‌ها لغزیده است و وجدان، که باید بیدار و ناآرام باشد، در پس نقابِ «وظیفه» یا «اعتقاد» به خاموشی می‌گراید. چنین انسانی نه از سر شرارت،بلکه از فرار از خویشتن خطا می‌کند و هرگز نمی‌پرسد «آیا این عادلانه است؟»

۳ـ زبان ابزار شر مبتذل

یکی از لطیف‌ترین و در عین حال خطرناک‌ ترین وجوه این مفهوم، نقشی است که زبان بر عهده می‌گیرد.شرِ مبتذل، فریاد نمی‌زند و از فاجعه سخن نمی‌گوید؛ خطابه نمی‌خواند و خون نمی‌طلبد.او آرام، سرد و منظم سخن می‌گوید؛با واژگانی بی‌خطر،فنی،اداری و ظاهراً عقلانی.در قاموس این زبان، جنایت نام ندارد؛ کشتار و نابودی به «راه‌حل نهایی» و مسئولیت، در پوشش مطمئن «اجرای دستور» یا «ضرورت سیستمی» ناپدید می‌گردد.چنین زبانی، نه واقعیت را توصیف می‌کند و نه حقیقت را آشکار؛ بلکه اندیشه را می‌خشکاندو وجدان را بی‌صدا می‌فرساید. واژه‌ها، وقتی از معنا تهی می‌شوند،دیگر ابزار فهم نیستند،بلکه حجاب فهم‌اند. آن‌گاه که زبان، اخلاق را به استعاره‌ها و اصطلاحات بی‌روح و خنثی تقلیل می‌دهد، شر می‌تواند بی‌آنکه چهره بنماید،بی‌آنکه نامیده شود،در کمال نظم و عقلانیت ظاهری پیش رود.چنین است که با تهی‌شدن زبان،اخلاق نیز تهی می‌گردد؛و فاجعه، نه از راه نفرت، بلکه از مسیرِ واژگان بی‌خطر‌و جملات به‌ظاهر معقول،به آرامی در جهان استقرار می‌یابد.

۴ـ خطر همیشگی ، نه استثنایی تاریخی